Colenberg Omgevingspsychologie

LinkedIn Twitter

Effen het pad

Als je gedrag wilt veranderen, moet je hoofd, hart en omgeving beïnvloeden. Mensen moeten snappen wat ze precies anders moeten doen, en waarom. Het doel moet aansprekend en behapbaar zijn. En het moet mensen makkelijk gemaakt worden om het juiste te doen. Soms is het veranderen van de omgeving al genoeg om ze de goede kant op te sturen. Daar ligt een taak voor de ontwerper.

Switch

De broers Dan en Chip Heat schreven hierover het boek ‘Switch. Veranderen als verandering moeilijk is‘ Gebaseerd op onderzoek uit de (sociale) psychologie, management en marketing. Vlot geschreven en vol inspirerende en grappige voorbeelden. Nuttige kennis voor wie bijvoorbeeld bezig is met de overgang naar het nieuwe werken. Dat gaat immers om een verandering van gedrag van medewerkers en management. Ondersteund door de juiste organisatiecultuur, adequate technische voorzieningen en een passende kantoorinrichting.

In hun verhaal gebruiken de Heats een olifant en zijn berijder als metafoor voor de relatie tussen het emotionele en rationele deel van de hersenen. Samengevat is dit hun strategie voor succesvolle verandering:

  • stuur de berijder aan;
  • motiveer de olifant;
  • effen het pad.

Olifant

Olifant

De emotionele, instinctieve kant van mensen is als een olifant. Groot en sterk. Lui en schrikachtig. Verkiest het genot op de korte termijn. Is moeilijk te stoppen als hij ergens heen wil. Dat kan een nadeel zijn, maar ook een voordeel. Als je de olifant mee hebt, gaat alles veel makkelijker. Sterker nog, om iets te veranderen heb je de energie en gedrevenheid van de olifant nodig.  Vechten tegen de olifant is een uitputtingsslag; je kunt beter nagaan wat hem motiveert om een bepaalde kant op te lopen.

Kennis alleen is niet genoeg om gedrag te veranderen. Er is een diepere drijfveer nodig, een gevoel van urgentie of emotionele wens. En een goed voorbeeld. Het probleem begrijpen lost het niet noodzakelijkerwijs op. Het helpt wel als je weet wat helpt, in welke omstandigheden het lukte om (deels) het juiste te doen.

Berijder

De rationele kant van mensen kun je zien als de berijder van de olifant. Hij kan op de lange termijn denken en plannen. En zodoende richting geven. Hij lijkt de leider, met de teugels in handen. Maar uiteindelijk is de olifant veel sterker. De berijder moet de olifant dus goed motiveren en aansturen. En lang genoeg op de weg houden om de bestemming te bereiken.

De berijder heeft de aanleg om piekeren en te verzanden in eindeloze analyses. Hij heeft de olifant nodig om in beweging te komen en dat vol te houden. Want zelfbeheersing is geen onuitputtelijke bron. Het doet een beroep op dezelfde mentale spieren die mensen ook nodig hebben om creatief te denken en zich te concentreren. Wat lijkt op luiheid is daarom vaak uitputting. En wat op weerstand lijkt, is vaak onduidelijkheid. Zonder kristalheldere richting gaat de olifant rondjes lopen.

Omgeving

“Wat een mensenprobleem lijkt, is vaak een situatieprobleem”, zeggen de Heats, “Effen het pad, dat maakt de verandering waarschijnlijker.” Het moet in ieder geval mogelijk zijn om het gewenste gedrag te vertonen. Beter nog: het moet uitgesproken makkelijk zijn. Of andersom: maak het moeilijk, of zelfs onmogelijk, om gedrag te vertonen dat niet gewenst is.

Het sturen van gedrag via de omgeving is handig in situaties waar de macht of bevoegdheden ontbreken om de verandering voor elkaar te krijgen. Dan kun je bijvoorbeeld fysieke barrières opwerpen voor het oude gedrag, en letterlijk ruimte maken voor het nieuwe gedrag. Een duidelijke plek maken voor het nieuwe gedrag, ertoe uitnodigen. Zorgen dat die plek (alleen of vooral) geschikt is voor de gewenste activiteiten.

Kudde

Een goede omgeving kan soms min of meer vanzelf het beste in mensen naar boven brengen.  Mensen zijn groepsdieren. Bij onduidelijkheid kijken ze (onbewust) naar anderen om te zien hoe ze de situatie moeten interpreteren en zich moeten gedragen. Dat kuddegedrag kun je slim inzetten voor veranderingen. “Cultiveer gewoontes en verzamel de troepen”, zeggen de Heats.

Gedrag is besmettelijk, goed voorbeeld doet volgen en mensen wennen aan dingen die ze eerst maar niks vonden. En dan kan er zomaar een sneeuwbaleffect optreden. Daarbij helpt het als mensen geloven en zien dat het kan, dat de verandering haalbaar is. En als positief gedrag, hoe weinig ook,  wordt opgemerkt en bekrachtigd. Maar soms kun je het pad zo goed effenen, dat zelfs een ongemotiveerd persoon er vanzelf overheen glijdt. Wanneer een verandering moeizaam gaat, kan het zijn dat de instructies niet duidelijk waren, dat er geen gevoel van urgentie of hoop is, of dat er simpelweg obstakels zijn in de omgeving. Of andersom: dat de omgeving zelf zorgt voor ongewenst gedrag, bijvoorbeeld olifantenpaadjes. Onderzoek, bijvoorbeeld systematische observatie, kan dat aan het licht brengen.

Het pad naar samenwerking

Als een directeur bijvoorbeeld wil dat zijn mensen meer gaan samenwerken, moet hij een omgeving scheppen waarin dat makkelijk gaat. Voor samenwerking is vertrouwen nodig, bereikbaarheid, ongehinderde informatie-uitwisseling en geschikte werkplekken voor de verschillende taken. Mensen moeten elkaar kennen en weten te vinden. En lekker kunnen werken. Met elkaar, maar ook individueel aan hun eigen deel.

Maak daarom multidisciplinaire teams en zorg dat men elkaar veel ziet en tegenkomt, in het gebouw en bij gezamenlijke activiteiten. En dat er op de natuurlijke ontmoetingsplekken (printers, trappen, koffieautomaat) gelegenheid is om een gesprek te voeren. Zonder dat anderen daar last van hebben, en met voldoende privacy. Verder kan het handig zijn om projectruimtes te maken waar een team tijdelijk zijn eigen stek van kan maken, maar wel zichtbaar blijft voor de rest. Zorg dat de benodigde informatie makkelijk bereikbaar is – wie is wie en wie weet wat. En dat mensen ook ergens rustig aan hun eigen stukje van het project kunnen werken. Zet voorlopers in de spotlights en vier de successen.

25 juli 2013